و همسران حجر و اموال شخصى او را غنيمت برده و تقسيم نمودند . از امرؤ القيس ديوانى به يادگار مانده است . اين ديوان مكرّر به چاپ رسيده است . نخستين بار در پاريس ، به سال 1837 ميلادى ، به همت اسلان براساس دو نسخه خطى از كتاب دواوين الشعراء الستّة صورت گرفته است . 2 . نابغهء ذبيانى : از قبيلهء قيس و غطفان ذبيان ، از مهم‌ّترين عشاير و طوايف بنى مازن و بنى بدر مىباشد . قبيلهء ذبيان در جنگهاى داحس و غبراء كه حدود چهل سال ( 568 - 608 م ) ادامه داشت ، در تاريخ جاهلى روى صحنه تاريخ آمده است . او ديوانى دارد . شايد قديمىترين نشر ديوان او مربوط به نشر « ديرنبورگ » در مجلهء آسيايى بوده باشد كه در سال 1868 م انتشار يافت . از ديگر شاعران جاهلى ، زهير بن ابى سلمى ، أعشى ، طرفة ، عنترة و علقمة مىباشند . تفصيل اين دواوين و محتويات آنها را در كتاب العصر الجاهلي تأليف اديب نامى شوقى ضيف مىتوان جستجو نمود . * دوران اسلام اسلام تحوّل چشمگيرى در تمام زمينه‌ها ايجاد نمود و به بركت قرآن در زمينهء ادبيّات تحوّل كاملى به وجود آمد و به بركت خطابه‌ها و سخنان فصيح و بليغ رسول خدا ( ص ) ادبيات عرب دگرگون گرديد . خطيبان ارزنده‌اى در دامن تعاليم اسلام ، به وجود آمدند كه پس از رسول خدا ( ص ) ، عليّ بن ابى طالب ( ع ) و از زنان ، برخى از همسران رسول خدا ( ص ) مانند : عايشه ، ام السّلمه و فاطمه دختر رسول اللّه ( ص ) و از شاعران نامدار اسلام ، عبّاس بن مرداس ، كعب بن زهير ، حسّان بن ثابت ، ابو ذويب هذلى حطيئة ، عمرو بن معديكرب ، خنساء ، جرقاء و . . . مىباشند . حركت ادبى در پرتو تعاليم قرآن ادامه داشت در جنگها و برخوردهاى نظامى به اوج خود مىرسيد و در هر برهه و عصرى ، آن وضعيّت خاصّ خود و رنگ و صبغهء آن عصر را داشته است . * عصر اموى از نحويان و اديبان عصر اموى ، ابو الأسود دوئلى ، معاوية ، حجاج ، لحيان بن وائل ، زياد بن ابيه ، عبد الحميد كاتب ، ابو مقفّع ، جرير ، فرزدق ، كميت اسدى ، نصيب ، عمر بن ابى ربيعة ، ذو الرقة ، أخطل ، ليلى الأخطلية مىباشند . * عصر عباسى در دوران عباسى ، اصمعى ، كسائى ، سيبويه ، ابن دريد خليل بن احمد ، ابن جرير طبرى ، واقدى مورخ ، بخارى محدّث ، سجستانى ، از پيشوايان نحو : فرّاء ، ثعلب ، مأمون قبانى ، اصطخرى ، كندى ، حنين بن اسحاق ، يوحنّا بن ماسويه ، مبرّد ، ابن عبد ربه ، بشّار بن برد ابو نواس ، ابو العتاهيه ، بحترى بن عليّ بن جهم ، عباس بن احنف ، ابو تمام صولى ، مسلم بن وليد ، دعبل خزاعى . از بانوان : عليّه دختر خليفه المهدى ، فضلى شاعره نامدار ، و از فلاسفه : ابن سينا ، فارابى ، ابن رشد ؛ از مورّخين : مسعودى صاحب مروج الذهب از جغرافىدانان ، ابن حوقل ، ابن جبير ، ياقوت حموى ، ابن عساكر ، ابن جوزى ، ابن اثير صاحب الكامل فى التّاريخ ، ابن حاجب ، ابن جنّى ، ابن خالويه ، سيبويه و ديگران پا به عرصهء حيات علمى ، ادبى و تاريخى نهادند . * ترجمه و بازگردانى قرآن كريم يكى ديگر از مسائل قابل توجّه در مورد تاريخ تفسير و مفسّران ، ترجمه و بازگردانى قرآن به زبانها و لغات ديگر مىباشد كه خود نوعى تفسير و بازگشايى معانى آن تلقّى مىشود . در اين مسئله